अध्याय ६: आत्मसंयमयोग

या अध्यायात ध्यानयोगाची, ज्याला अष्टांग योग असेही म्हणतात, सविस्तर माहिती दिली आहे. श्रीकृष्ण सांगतात की ज्याने आपले मन जिंकले, तोच आपला खरा मित्र आहे, अन्यथा तेच मन शत्रूसारखे वागते. ध्यानासाठी योग्य जागा (पवित्र आणि शांत), आसन (जास्त उंच किंवा नीच नाही), आणि मनाची एकाग्रता कशी साधावी, हे सांगितले आहे. शरीराला सरळ ठेवून, दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर करून, ब्रह्मचर्य पाळून आणि मन शांत करून ध्यान करावे.

This chapter provides detailed information about Dhyana Yoga, also known as Ashtanga Yoga. Shri Krishna says that for one who has conquered the mind, the mind is the best of friends; but for one who has failed to do so, his mind will remain the greatest enemy. He explains the proper place for meditation (sacred and quiet), the posture (not too high or too low), and how to achieve concentration. One should hold one's body, neck, and head erect in a straight line, gaze steadily at the tip of the nose, practice celibacy, and meditate with a serene mind.

मन हे चंचल आणि हट्टी आहे, त्याला नियंत्रित करणे वाऱ्याला थांबवण्याइतके कठीण आहे, असे अर्जुन म्हणतो. त्यावर श्रीकृष्ण सांगतात की, 'हे खरे आहे, पण अभ्यास आणि वैराग्याने मनाला नियंत्रित करणे शक्य आहे.' जो योगी सुख-दुःख, मान-अपमान, सोने-माती यात समान भाव ठेवतो, तो सर्वश्रेष्ठ होय. योगात अयशस्वी झालेल्या साधकाची गती काय होते, या अर्जुनाच्या प्रश्नावर ते सांगतात की, त्याचा कधीही नाश होत नाही. तो पुण्यवानांच्या लोकात जाऊन, शुद्ध कुटुंबात जन्म घेतो आणि पुन्हा योगमार्गावर वाटचाल करतो.

Arjuna says that the mind is restless and obstinate, and controlling it is as difficult as stopping the wind. Shri Krishna replies, 'It is true, but it is possible to control the mind through practice (abhyasa) and detachment (vairagya).' A yogi who is equal in happiness and distress, honor and dishonor, gold and clay, is considered supreme. Answering Arjuna's question about the fate of an unsuccessful yogi, He assures that such a person is never destroyed. He goes to the planets of the pious, is born into a pure family, and continues his journey on the path of yoga.